Samsun Merkez Mübâdil Köylerinde Oyunlar

TÜRK HALK OYUNLARI KATALOĞU

SAMSUN MERKEZ MÜBÂDİL KÖYLERİNDE OYUNLAR:

Kadın oyunları düğünlerde oynanır. Bayramlarda oyun oynamazlar. Kızlar salıncak kurar, yahut bir evde toplanırlar veya harman yerinde toplanarak köy türküleri söylerler. Gençlere (delikanlılara) m'niler de atarlar. Meselâ;

Erenler tuz katar
Ekşi ayrana
Hoş geldin bre Hasan
Bizim bayrama

Ayrıca harman yerinde kızlar türkü ve hareketleriyle gelin almayı canlandırırlar:

A. Düğünlerde oynanan kadın oyunları şunlardır: Kız Saçların, Cimdallı, Süt İçtim Dilim Yandı, Debreli Hasan, Kanberim, Gelin Havası, Kadriyem, Hüseyin Ağa (İseyina), Hatice, İsa Bey, Çiftetelli, Arada Boyu, Oklava Oyunu, Bıçak Oyunu, Hop Hop Bir Danem, Mendili Küçük Hanım, Ördek Türküsü, Çadırımın Direği.

Şu oyunlar da arzuya göre bayramlarda bazen oynanır: Alaylar, Karşılama, Yanir Aylerim.

B. Erkek oyunları, düğünlerde yürütülür: Çamaşır, Cuguş, Hora, Kasap, Harmandalı, Hüseyin Ağa, Debreli Hasan, Köroğlu, Kadriyem, Kanber, Çiftetelli, Hoşbilezik, Halvacı, Sepetçioğlu, Çarşamba Oyun Havası, Bıçak Oyunu, Kız Saçların, İsa Bey, Sito, Paşa Dudu, Çadırımın Direği, Arabistan Kızları, Samsun Sallaması.

Adı geçenlerden şunlar, Çırakman köyü ve çevresindeki göçmen köylerinin birlikte gelmiş öz oyunlarıdır. Kız Saçların, Cimdallı, Debreli Hasan, Kanberim, Haticem, İsa Bey, Arda Boyu, Oklava Oyunu, Hop Hop Bir Danem, Medili Küçük Hanım, Çadırımın Direği, Alayları, Adı geçenlerden şunlar, Çırakman köyü ve çevresindeki göçmen köylerinin birlikte gelmiş öz oyunlarıdır. Karşılama, Yanir Aylerim, Çamaşır, Cuguş, Hora, Kasap, Hüseyin Ağa, Köroğlu, Kanber, Helvacı, Sito Paşa Dudu, Arabistan Kızları.

Kadınlı - erkekli karma oyun yoktur. Ayrılık, eski zihniyete uygun göreneğin alışılmış eseridir.

Oklava Oyunu, Çamaşır ve Bıçak Oyunları tek kişiyle; Kız Saçların, Cimdallı, Süt İçtim Dilim Yandı, Arda Boyu, Çiftetelli, Kasap, Köroğlu, Helvacı, Çarşamba Oyun Havası ikişer kişiyle; geri kalanlar hora oldukları için altı ve daha fazla kişiyle oynanırlar.

Oyun oynanırken tempo 'leti olarak tabanca, bıçak, kaşık kullanılır.

Erkek oyunları davul - zurna, ince çalgı (keman, cümbüş, klarnet, ut ve caz davulu) eşliğiyle yürütülürler. Kadın oyunlarında hiçbir çalgı desteği yer almaz. Sırf türkü çağırarak oynarlar.

Tek ve iki kişiyle oynananlarda türkü söylenir. Horanlar, türküleri olduğu halde söylenmeden oynanırlar. İyi söyleyici bulunursa horanlarda da birlikte türkü söyleme olur. Yeni: kimi oyundakiler kimi de seyircilerden bir - ikisi birlikte söylerler.

KANBERİM

Kanberim Kanberim
Bahçelerde gezersin
Gülleri başına dizersin
Dizme gülleri başına
Sen güllerden güzelsin

İSA BEY

Tekkeköy'den yollandım
Fındıklık'ta dayandım
Vurma beni İsmail
Gençliğime doymadım

CİM DALLI

Keçi taşta yayılar
Kemikleri sayılır
Çıkma gelin dışarı
Seni gören bayılır

Haydi de yavrum cimdallı
Kızlar giyer bindallı
Bindallının üstüne
Altın kemer olmalı

ALİMEM (HALİMEM)

Entarisi şal yaka
Alimem bayıldım baka baka
O yârimin cebinde
(Alimem) olsam naylon tabaka

DEBRELİ HASAN

At martini Debreli Hasan dağlar inlesin
Drama hapsinde Debreli Hasan adın söylensin.

PAŞA DUDU

Arenler satara ana okkayla kına (aman aman)
Kızlara ilâyık Paşa Dudu davulla zurna

Arenler satara ana okkayla yünü (aman aman)
Ne vakit yapacan Paşa Dudu davulla düğünü

Göçmen köylerinde oyunlar karşılıklı olarak hep birdir (ayıdır). Yalnız ayrı olan oyunlar da vardır. Antyeri köyünde Yeşil Kurbağalar oyunu oynanmaktadır. Tekkeköy'de cirit, Karadeniz Oyunları, Çerkes Oyunları ayrı özellik gösterirler. Şimdi bucak (nahiye) olan bu köy; yerli, mübâdil (Rumelili göçmen), Doğu Karadeniz'den gelip yerleşenler ve Çerkeslerle karışık bir köşedir. En iyi oyuncular Çırakman, Asarağaç, Ökse, Çinik ve Alibeyli köylerinde bulunur. Çırakman köyü oyuncuları toplu takım hâlinde düğünlerde oynamaya ve oyun göstermeye giderler.

Hora, Sallama gibi genel oyun adları vardır. El ele tutuşularak yürütülen oyunlara Sel'nik Türklerince de Hora denildiği için kelime göçmenlerle bu köylere de gelmiştir. Şimdi bir çeşit hâlindedir.

Her oyunun sözlerinden birer kıta yukarıda yazıldı. Yerlilerin oyunlarında söylendiği gibi bir türkü (m'ni) her oyunda söylenmez. Her oyunun türküsü ayrıdır. Samsun Sallaması hariç bütün oyunların türküleri vardır.

Yerli oyunlarına göçmenlerin Horaları benzer. Bir de Sito, Simsim'e kısmen benzer. Öbür oyunlar hiç benzemezler. Pek alımlı ve özgül (özgün) oyunlardır.

Yerli halk ve Trabzon, Rize taraflarından gelenler de bayramlarda çalgılı oyunlar tertiplemektedirler.

Köyün gelinlik yetişkin ve daha küçük kızları, Rumeli'de de yapıldığı gibi harman yerinde toplanırlar. Çünkü harman yeri bomboş ve düzdür. Küçük - büyük kız çocukları harman yerini çevrelerler. 13 - 18 yaşlarındaki kızlar harman yerine çıkarlar ve dizilirler. Bir tarafta iki kız, öbür tarafta 8 - 14 arasında kız sıralanır. Karşılıklı yanaşır ve teksor geri geri saf oldukları yere kadar varırlar. Tekrar ileri yürüyüşe geçerler. Kol koladırlar ve türkü söyleyerek adım atmaktadırlar. İkinci yanaşmada türküsü bitmiş olur. İki kız, çok olan taraftan adını söyledikleri kızı kendi saflarına alırlar. Bu kalabalık kız safı, iki kişiye düşünceye kadar gidip gelmeler sürer. Ondan sonra, kalan iki kız, bu sefer öbür taraftan kızlar almaya başlar, türkü söyleyerek. Ancak, her iki tarafın sözleri aynıdır:

Türküsü

A - Alaylar, alaylar bizim alaylar!
B - Ne istersin, ne istersin sizin alaylar!
A - O karşıda, o karşıda bir güzel gördük, onu isteriz.
B - O güzelin, o güzelin adı nedir? Bildirin bize.
A - O güzelin, o güzelin adı Nevi'dir Nevin.
B - Altın arabasız, gümüş tekerleksiz gelin vermeyiz biz.
A - Altın arabayla gümüş tekerlekle gelir alırız biz.

Sel'nik'te k'milen (tamamen) oynanan oyunlar şunlardır: Cuguş (ikişerli), Debreli Hasan (6 ve daha fazlası), Kanber (6 kişiyle), Paşa Dudu (6 ve daha fazla), Ağacının Fatmesi, Karşılama (İkişerli), Gümülcine Oyunu (İkişerli), Köroğlu (1 - 2) Telefonun Telleri, Titfom (İkişerli), Kasap (1, 2, 3, 4...), Bulgar Horanı, Huyina (6...), Çadırımın Direği (1, 2, 3, 4...), Cuguş'un Harmanları (2, 3, 4...) Karşı ki Dağda (1, 2) Alay Bey., parantezler içinde kaçar kişiyle oynandıklarına işaret edildi. "İkişerli" sözünden ikişer ikişer birçok kişinin oynadığı anlaşılmaktadır. (6...) altı ve altıdan daha fazla kişiyle demektir. Hora, sıra oyunudur (1 - 2) bir veya iki kişiyle (1 - 2 - 3) oyun yerinde birkaç kişi ayrı olarak, yani el ele tutunmadan oynarlar (1- 2- 3- 4- 5). Olanlarda ayrı ayrı ve oyun yeri dolana kadar oyuncu oynar demektir. Tittom Kavala oyunu, Hüseyin Ağa da Şav, Şaban'ım Çaylek köyünün oyunudur. Debreli Hasan, Sarı Şaban'ın Muratlı köyüne aittir. Bu oyunu Trakya göçmenlerinde ve Ege'de bilmeyen yoktur. Debreli Hasan efsaneleşmiştir. Fakir halkın koruyucusu olan bir eşkıya sıfatıyla anılmaktadır. Debreli Hasan'ı öldürenin akrabaları şimdi Samsun'un köyündedir.

Hoşbilezik ve Sepetçiolu gibi oyunları, göçmenler Samsun'a yerleştikten sonra yerli halktan öğrendiler. Askere giden göçmen çocukları yurdun her yerinden çeşitli oyunları aralarına getirdiler.

Adı geçen köyde çoğunluk Rumeli göçmenleridir. İkinci planda az olarak Karadeniz göçmenleri gelir. Erzurum'dan gelenler, parmakla gösterilecek kadar azdır.

Sel'nik göçmenleri Horan yerine Hora diyorlar ve iki kelimeyi bir (aynı anlamlı) sanıyorlar. Hora adını bölgeye aşılıyorlarsa da maya tutturamazlar. Horan daha yaygın ve başkadır. Yukarıda adları sayılan oyunlardan parantezi içinde (6-) yazılı oyunları geliyor. Sel'nik sıra oyunlarına katiyetle Hora diyorlar. Hora ve Horan kelimelerinin bu sefer (kez) Samsun'da andırışması yeni bir tesadüfi karşılaşmadan ibarettir ve durum gariptir.

Düğünlerde bilhassa ortada yanan ateşin çevresinde 2 yahut 4 kişiyle karşılıklı oynanır. Oyuncuların pek atik olması gerekir. Oyun yerini çemberlemiş durumdaki seyircilerden biri oyuna gireceği zaman oyunculardan birine ansızın arkadan vurup düşürebilir. Oyuncunun hep tetikte durması l'zım. Oyuna katılacak olan herhangi bir oyuncu oynayanlardan birine vurmağa çalışır. Oyuna katılacak olanın pek canlı ve hep tetikte kalması gerekir. Oyun sırasında oyunculardan çeşitli taklalar atanlar da olur. Simsim Rumeli'de oynanmaktadır.

Pıçak. Köroğlu oyununda birbirine vurularak, tabanca da oyun sırasında davulun tokmağı uyarak atış yapmak suretiyle tempo 'leti olarak kullanılır.

İnce Çalgı, Samsun'a yerleşildikten sonra kurulan çalgı takımıdır. Sel'nik'te böylesi yoktur. (Köy sekenesi "halkı" 'mübadilâ yerine 'müb'dir' kelimesini kullanıyorlar!).

Hora çekelim, yahut Hora oynayalım veya Hora tutalım demektedirler. Hora tepelim, katiyen demiyorlar ki mühimdir. Toprak, nimet yaratır, onu tepmek nimeti tepmek demektir.

Sel'nik'te de oyunlarda çalgı davul - zurnadır. İki - üç zurna ile bir davula "bir çete" t'bir olunur. On çete Davul'a düğün yapan olurmuş. On çetede; on davul ile 20 - 25 zurna bulunur ki bir nevi (çeşit) Mehterh'ne demek olur. Zurnalar da ikiye ayrılır: Cura Zurna, Kaba Zurna.

Bir çete Davul'da iki zurna olursa biri "kaba", öbürü "cura" (curna) zurnalarıdır. Üç zurna varsa ikisi "kaba" biri "cura" zurna olurmuş.






 
Bu site Kültür ve Turizm Bakanlığı Bilgi Sistemleri Dairesi Başkanlığı tarafından hazırlanmıştır.
Bu sayfa 2875 kez gösterilmiştir.