Önder Şenyapılı - Karikatürün Kendisi 'Enformatik'

Karikatür ve Bilişim

Önder Şenyapılı

Karikatürün Kendisi ‘Enformatik’

Geçmişte, tarım toplumu ve de sanayi toplumu vardı. Şimdilerde yeni bir toplumdan sözediliyor: Kimi kaynaklara göre enformasyon (bilişim) toplumu, kimi kaynaklara göre ise bilgi toplumu.

Tarım toplumunda ana ekonomik etkinlik tarımdır. Nüfusun büyük çoğunluğu kırsal bölgelerde yaşar ve tarımla uğraşır. Ekonomik artı değer (ürün fazlası) tarımda yaratılır. Ulusal gelirin artışı tarımdaki verimlilik artışına bağımlıdır.

Sanayi toplumunda (ya da sinaî toplumda) ekonominin motoru tarımsal olmayan etkinliklerdir. Nüfusun büyük çoğunluğu kırsal bölgeler dışında, her türlü sanayii ve hizmetleri barındıran yerleşimlerde yaşar.

Ekonomik artı değer, artık tarımsal ürün fazlasını anlatmaz (ifade etmez). Ulusal gelirdeki artış, yalnızca tarımdaki değil öteki mal ve hizmetlerdeki verimlilik artışı da hesaba katılarak ölçülür.

Yakın geleceğe değin varolan iki temel toplumsal yapıyı biçimlendiren özelliklerin özet anlatımı böyledir.

Ya enformasyon toplumu (ya da kimilerine göre bilgi toplumu) ne anlama geliyor?

Türkçede bilişim sözcüğüyle karşılanan information/enformasyon kavramı, alıcı(lar) (yani, enformasyonun ulaştığı/ulaştırıldığı/verildiği/iletildiği kişiler) için herhangi biçimde bir anlam taşıyan uyarıcı (lar) olarak tanımlanıyor. Hepsi değilse bile, kimi enformasyon veri (data)ye dönüştürülerek başka bir alıcı(lar)ya geçiriliyor (transfer ediliyor). Ya da şöyle söylenmeli: Alıcı(lar) dan alıcı(lar)ya geçirilen (transfer edilen), veriye dönüştürülmüş enformasyondur.

Bilgisayar kullananların daha kolay anlayacakları bir açıklama ise şöyle yapılıyor: Enformasyon veriye dönüştürülür, depolanmak üzere bilgisayara yüklenir ve veri olarak işlenir/işlem görür, yeni bir biçim alır ve bu yeni biçimdeki veri enformasyon gibi algılanabilir.

Bilgi= kullanıcının kolayca ulaşabildiği hazır enformasyondur. Bilgi (ya da hazır enformasyon), bilginin bugünkü gibi hızla birikmediği geçmiş dönemlerde ayaklı kütüphane, bilge kişi, vb diye adlandırılan kişilere başvurularak sağlanabiliyordu. Onlara soruluyordu. Sonra kitaplara başvurulmaya başlandı. Bugün, kitap, gazete, dergi, fotoğraf, saydam, film, mikrofilm, radyo, TV, video, VCD, DVD, internet... hepsi bilgi – ya da az önceki tanımdan çıkışla, ulaşılabilen hazır enformasyon içeriyor.

Açıklamalar ışığında enformasyon toplumunun tanımı verilebilir:

Enformasyon toplumu, enformasyon yaratımının, dağıtımının, işlenmesi ve kullanılmasının (manipülasyonunun) en önemli ekonomik ve kültürel etkinlik (faaliyet/aktivite) olduğu toplumdur.

Enformasyon toplumunun üretim araçları, artık, ne tarım toplumundaki gibi karasaban ve/ ya da pulluk, ne de sanayi toplumundaki gibi torna tezgâhları değil, bilgisayarlar ve teleiletişim (telecommunications) araçlarıdır. (Yani, telgraf, telefon, radyo ve televizyon gibi sesi ve/ya da görüntüyü elektromanyetik dalgalarla ileten araçlardır.

IBM Toplum Kalkınma Vakfının (Community Development Foundation) 1997 yılında hazırlamış olduğu bir raporda Enformasyon toplumu özetle şöyle tanımlanmıştır:

“Enformasyon Toplumu: Nüfus çoğunluğunca, örgütlerinin ve işyerlerinin çoğunda, olabildiğince geniş kişisel, toplumsal, eğitimsel ve iş (business) etkinlikleri için alışılmış ya da birbiriyle uyumlu teknoloji kullanarak, ve uzaklığı ne olursa olsun her yerle sayısal veri değişimi, gönderimi ve alımı sağlayan bağlantı kurarak yüksek düzeyde enformasyon yoğun günlük yaşamıyla öne çıkan bir toplumdur.”

Ancak, enformasyon, az önce de değinildiği gibi, geçmiş dönemlere göre çok büyük bir hızla birikmektedir. Çok büyük bir hızla yeni bilgi(ler) üretilmektedir bugün.

İki akademisyen, -- Peter Lyman ve Hal R. Varian, yardımcıları James Dunn, Aleksey Strygin ve Kirsten Swearingen ile birlikte dünyada her yıl ne ölçüde enformasyon üretildiğini ölçmeye yönelik bir araştırma yapmışlar. Çeşitli medyayı taramışlar, yıllık üretimi, birikmiş stokları, büyüme oranlarını, öteki ilgili değişkenleri gözden geçirip bir tahminde bulunmuşlar. Sonuçta aşırı bir enformasyon bombardımanı altında olduğumuzu ortaya koymuşlar.

Öylesine bir ağır enformasyon yüklemesi ki bu, gene bilgisayar terimleriyle anlatılabiliyor. Şöyle:

Bugün dünyada üretilen yıllık basılı, filme alınmış, optik ve manyetik içerik üretimi 1,5 milyar cigabitlik (gigabyte) depolama gerektiriyor. Bu miktar, kişi başına (kadın, erkek, çocuk) 250 megabitlik (megabyte) depolamayı gereksindiriyor.

Bu genişlikteki enformasyonun (alıcıya ulaşsa bile) alınabilmesi olanaksız. Kullanılması ise söz konusu bile değil. Dolayısıyla, üretilmiş ve üretilen (elbette üretilecek ve sonradan eklenecek) enformasyonun bölünmesi, -- bölümlere ayrılması ve bu belirlenmiş parçaların belli alıcı(lar)ya (ve belli alıcı(lar)nın da belirli gereksinimini karşılamayı erekleyerek) ulaştırılması gerekiyor. Bu gereğin karşılanması için önce enformasyon plânlaması, sonra da enformasyon tasarımı yapılıyor. Her ikisinden önce de enformasyon mimarisinin oluşturulması gerekli.

Her birini açıklamaya girişmek, bu yazının sınırlarını aşmak olur. Bu yazının konusu açısından üzerinde durulması gereken sonucu aşama olan enformasyon tasarımıdır. Bu aşamada ulaştırılacak enformasyonun boyutu olabildiğince daraltılıyor. Endüstriyel tasarımın, enformasyon içerik tasarımının, sayfa düzeninin, web sitesi tasarımının, çizim ve resimleme tasarımının, tipografi kullanımı kararlarının, vb. enformasyon özelliklerini kapsayan bir düzenleme söz konusudur bu aşamada. Enformasyon tasarımı, bir kent haritası gibi tek bir çalışmaya uygulanabildiği gibi, bir şirketin tüm müşteri enformasyonunu içermek üzere gerçekleştirilebilir. Elde edilen çıktı (output), bir enformasyon plânının parçası olabileceği gibi, ayrı bir enformasyon tasarımı belgesi, ya da tasarımlanmış tek bir nesnenin (objenin) ya da nesneler dizisinin belgesi olabilir.

Herhangi bir enformasyon tasarımı yapıldıktan sonra o tasarımı kullanacakları temsil eden kişilerin gözlemlendiği bir kullanılabilirlik labaratuvarında sınanarak işlerliği ölçülebilmekte ve bu yolla gerekli değişiklikler yapılabilmektedir. Enformasyon tasarımıyla çalışmak insanların nasıl öğrendiği, nasıl öğrenmeyi yeğlediği ve enformasyonu nasıl kullandığı sorularını doğurmaktadır. Bir öteki önemli ve belki de temel soru ise, ayrımlı (farklı) kültürler ve seslenilenlerin (enformasyonun ulaşması istenen yığınların) arasındaki ayrımların varlığı dolayısıyla ortaya çıkan nasıl bir enformasyon tasarımı sorusudur. Yani, anılan ayrımlar bulunduğuna/varolduğuna göre enformasyon nasıl tasarımlanmalıdır ki, istenilen amaca ulaşılabilsin?

Enformasyon artık elektronik medya ile gönderilmekte/taşınmakta/iletilmektedir. Elektronik medya ile gerçekleştirilen iletimin >> iletişime dönüşebilmesi için eytişimsel (interaktif) olması gerekmektedir ve de istene gelmektedir. Dolayısıyla, enformasyon tasarımının da eytişimsel olmasına önem verilmektedir.

Buraya değin yapılan açıklamalar, karikatürün (ya da çizgi sanatının) enformasyon toplumunda, nerede ve nasıl bir işlev yüklendiğini açıklamaya yardımcı olacaktır.

Öncelikle söylenebilir ki, enformasyon tasarımında, sayfa düzeni, web sitesi tasarımı, çizim ve resimleme tasarımı, tipografi kullanımı kararları, vb. gibi, karikatür de devreye girmektedir. Çizim ve resimleme tasarımı içindeki ögelerden biri olarak görülebilir/sayılabilir. Etkin bir öge olarak kullanılabildiğini/kullanılabileceğini ve giderek (hattâ) kullanıldığını belirtmek gerekir.

Öte yandan internette çok sayıda karikatür ve karikatür çizeri sitesinin bulunduğu gözden kaçırılmamalıdır. Ayrıca, e-posta ile gelen iletilerin büyük bölümünde karikatür(ler) yer almaktadır. Giderek tümüyle karikatürlerden oluşturulmuş e-postaların sayısı daha çoktur denilebilir.

Abone olunabilen, bedelsiz, gelirini adresinize ulaşan günlük e-postalardaki ilân ve reklâmlardan sağlayan hizmet sitelerinin sunumlarında karikatüre, çizgiyle yapılmış esprili ve devinimli anlatılara geniş yer verilmektedir.

Enformasyon toplumunda kendisi de başlı başına enformatik olan karikatür daha geniş yığınlara ulaşmak olanağı bulmuş gibi görünüyor.

Karikatürün ‘enformatik’ kimliğini neden taşıdığını açıklamaya gerek var mı?... Okuma-yazma bilmeyenler, okuduğunun anlamını sökemeyenler, okuma-yazma bilip de uzun bir yazıyı okumayı zahmetli bulanlar, okumaya zaman ayıramayanlar, vb. gereksindiği enformasyonu karikatür(ler)den alırlar/alabilirler. Almaktadırlar. Karikatür ya sözsüzdür, ya da kimi zaman çok az sözcük yardımı alır. Karikatür az (çizgi) ile çok (şey) anlatır. Bir başka anlatımla, karikatür çizgiyle enforme eder.

Hem de herhangi bir olayın, olgunun eğrisini-doğrusunu da sergileyerek...

 





 
Bu site Kültür ve Turizm Bakanlığı Bilgi Sistemleri Dairesi Başkanlığı tarafından hazırlanmıştır.
Bu sayfa 1030 kez gösterilmiştir.